Τέχνη και Ναζισμός: «Ευθυγράμμιση», «εκφυλισμός» και αισθητικοποίηση του πολιτικού

Ενθέματα

 18 Ιουλίου 1937: Τα εγκαίνια του Οίκου της Γερμανικής Τέχνης

 της Πηνελόπης Πετσίνη*

 Στις 18 Ιουλίου 1937, ο Αδόλφος Χίτλερ εγκαινιάζει ένα από τα πιο μεγαλεπήβολα δείγματα του σχεδίου της ναζιστικής προπαγάνδας: τον Οίκο της Γερμανικής Τέχνης (Haus der Deutschen Kunst) στο Μόναχο. Μια μεγαλοπρεπής πομπή –απροσδιόριστο ανακάτεμα αρχαιοελληνικής, κλασικής και τευτονικής αισθητικής–, σκηνοθετημένη με την ίδια σχολαστικότητα που οργανώνονταν οι λαμπαδηδρομίες και τα συλλαλητήρια του ναζιστικού κόμματος κυριαρχεί στους δρόμους της πόλης για ώρες, καθώς το Ράιχ γιορτάζει «Δύο Χιλιάδες Χρόνια Γερμανικού Πολιτισμού». Κεντρική θέση σ’ αυτό το πολυδιαφημισμένο μαζικό θέαμα κατέχει η έκθεση Große Deutsche Kunstausstellung (Μεγάλη Γερμανική Τέχνη), μια μεγάλης κλίμακας παρουσίαση που στόχευε να επιβάλλει μια καθολική και έγκυρη «γερμανική» τέχνη, η προώθηση και επικράτηση της οποίας υπήρξαν αναπόσπαστα συνδεδεμένες με τον αποκλεισμό και τη δυσφήμηση του τότε πρωτοπόρου μοντερνισμού.

Allen Ginsberg - Howl (Ουρλιαχτό)

του Σπύρου Ραυτόπουλου

Το Ουρλιαχτό, θεωρείται ως ένα από τα σημαντικότερα έργα της αμερικανικής ποίησης. Είναι δημιούργημα του Άλεν Γκίνζπεργκ, του μεγάλου ποιητή της λεγόμενης γενιάς των μπητ που συχνά αναφέρεται επίσης με τον όρο μπήτνικ. Στους σημαντικότερους εκπροσώπους του ομώνυμου κινήματος περιλαμβανόταν επίσης η ηγετική μορφή του Τζακ Κέρουακ (βλ. αντιπροσωπευτικό αφήγημα «Στον δρόμο») και ο  Ουίλιαμ Μπάροουζ (βλ. αντιπροσωπευτικό μυθιστόρημα «Γυμνό Γεύμα»).

Οι μπητ που εμφανίστηκαν στις αρχές του 1950 αντιπροσώπευαν την αμφισβήτηση του κοινωνικοπολιτικού κατεστημένου και την οξεία κριτική της συμβατικότητας της αμερικανικής ζωής, όντας όχι μόνο με τα κείμενά τους αλλά ως ένα βαθμό και με τον τρόπο της ιδιωτικής τους ζωής εκπρόσωποι μιας ολόκληρης γενιάς που αποζητούσε πραγματική ελευθερία. Δήλωναν τολμηρά την αντίθεσή τους στον στενό κορσέ της κοινωνικής ομαλότητας, ειρωνεύονταν και καυτηρίαζαν την ηθικολογούσα υποκρισία της αστικής ευταξίας και των κυρίαρχων συντηρητικών ηθών, ήταν αντίθετοι προς τον στρατιωτικο-βιομηχανικό πολιτισμό, τον πολιτισμό της καταπίεσης των μειονοτήτων, της καταστροφής και της καταστολής.

Ένας κατήγορος της αστικής ατιμίας: George Rouault

Σύντομη αναφορά στον George Rouault / Ζωρζ Ρουώ [1871 - 1958]

του Σπύρου Ραυτόπουλου 

Ρουώ: «Η τέχνη είναι πηγή κρυμμένη, όαση μέσα στην έρημο. Πιστεύουμε πως φτάσαμε να τα ξέρουμε όλα, σ’ αυτούς τους υπερφίαλους καιρούς, ενώ αγνοούμε το πιο ουσιαστικό, την αγάπη για κάθε τι που ζει κάτω από τον ουρανό και για κάθε ομορφιά, φανερή ή κρυμμένη. Μερικοί αρχαίοι, αν και απλοϊκοί, δεν το αγνοούσαν καθόλου αυτό. Παπαγάλοι με ωραίο φτέρωμα, παγώνια με φανταχτεροί ουρά, να τι είναι τόσοι καλλιτέχνες. Και υπάρχουν άνθρωποι που περνούν τη ζωή τους χαζεύοντας πώς τρώγονται μεταξύ τους αυτοί οι παπαγάλοι κι αυτά τα παγώνια»[i].

 

Ο Ζωρζ Ρουώ γεννήθηκε στο Παρίσι τη χρονιά της Κομμούνας, κατά τη διάρκεια της «εβδομάδας του αίματος», στις 27 Μαΐου. Μαθητής του συμβολιστή Γκουστάβ Μορώ γίνεται ένας οραματιστής καλλιτέχνης που εκφράζεται τόσο με την υδατογραφία και το γκουάς, όσο και με τη ελαιογραφία και τη χαρακτική. Ασχολείται με την απεικόνιση θεμάτων της εποχής, τη φτώχεια, την ανημποριά, την απελπισία, την αλλαγή του αστικού τοπίου, τους εργάτες, τους χωρικούς, τους προλετάριους. 

Ασχολείται επίσης με θρησκευτικά θέματα, και σχολιάζει εικαστικά τους αστούς αλλά και τους περιθωριακούς της ζωής, τις πόρνες, τα δικαστήρια, το τσίρκο, τους παλιάτσους και τους πιερότους. Το έργο του άλλοτε πεσιμιστικό, άλλοτε πικρόχολο ή σατυρικό είναι η απάντησή του στην αστική ανεμελιά και στην αισιοδοξία της Μπελ Επόκ.

The White Rose, Die Weisse Rose

«Δεν θα σωπάσουμε. Είμαστε η κακή σας συνείδηση. Το Λευκό Ρόδο δεν θα σας αφήσει σε ησυχία!»

    S. Scholl            H. Scholl                    Probst            Wittenstein

        Schmorell                  Graf                Huber

  

Στη χιτλερική Γερμανία μια ομάδα που είχε ως πυρήνα έξι φοιτητές του Πανεπιστημίου του Μονάχου και έναν καθηγητή τους αναλαμβάνει το παράτολμο έργο της έκκλησης για αντίσταση του γερμανικού λαού στη ναζιστική λαίλαπα. Η ομάδα έμεινε γνωστή στην παγκόσμια ιστορία της αντίστασης με το όνομα «Το Λευκό Ρόδο» ("The White Rose", "Die Weisse Rose", "Rosa Blanco") και κατάφερε να δημιουργήσει μια φοιτητική οργάνωση με παρακλάδια στο Αμβούργο, στο Φράιμπουργκ, στο Βερολίνο και στη Βιέννη.

Hans Werner Henze

Μια σύντομη αναφορά σε έναν σημαντικό Γερμανό σνυνθέτη: Hans Werner Henze [1926 - 2012]

του Σπύρου Ραυτόπουλου

H.W. Henze: Ένας συνθέτης που τα παιδικά του χρόνια σημαδεύτηκαν από τη ναζιστική προπαγάνδα και την αναγκαστική συμμετοχή του στη χιτλερική νεολαία, ενώ η νεότητα και η ωριμότητά του από την αριστερή πολιτική στροφή του και τις κομμουνιστικές του ιδέες (υπήρξε άλλωστε μέλος του Ιταλικού Κ.Κ). Oι ιδέες του τον οδήγησαν και στην Κούβα όπου δίδαξε για ένα χρόνο μέχρι που απογοητεύτηκε από τον Κάστρο. Ωστόσο ο Henze δεν υπήρξε ακραιφνής ιδεολόγος. Τον ενδιέφερε το ανθρώπινο και το κοινωνικό στοιχείο περισσότερο από το ιδεολογικό  και στη διαμόρφωση της δικής του όπως και μιας ευρύτερης κοινωνικοπολιτικής συνείδησης, η τέχνη του είχε πάντα ρόλο να παίξει. Μουσικά πέρασε από την avant-garde και το Darmstadt, από τον σειραϊσμό και τον δωδεκαφθογγισμό σε μια προσωπική γραφή που τις δεκαετίες του 50 και 60 δεν κρινόταν από τους ακραία μοντερνιστές συναδέλφους του ότι βρισκόταν σε επαρκή ρήξη με τον μουσικό συντηρητισμό.

Στην πραγματικότητα οι διαφορές του συνθέτη με τη σχολή του Darmstadt  δεν ήταν απλώς μουσικές αλλά και πολιτικοκοινωνικές. Ο Henze δεν μπορούσε να συμφιλιωθεί με την ιδέα μιας τέχνης που εννοούσε να πορεύεται σε παράλληλους αλλά ποτέ τεμνόμενους δρόμους με εκείνους της πραγματικής κοινωνικής ζωής, σε μια μουσική απολιτική όπως αυτή στην οποία πίστευε ο Schoenberg και άλλοι συνθέτες. Η πολιτικοκαλλιτεχνική του προσέγγιση ήταν πιο κοντά με εκείνες του Kurt Weill, του Hanns Eisler, και ως ένα βαθμό του Paul Hindemith. Εξάλλου η απόστασή του από την ακραία μουσική πρωτοπορία της εποχής ήταν που έκανε και τον Αντόρνο να ισχυριστεί ότι η μουσική του δεν ήταν «επαρκώς χαοτική»! Ωστόσο η αποφυγή των ακροτήτων της αβαντ-γκαρντ και η υφολογική ποικιλία των έργων του Henze, παρότι θεωρήθηκαν από διάφορους μουσικοκαλλιτεχνικούς κύκλους μειονεκτήματα κατάφεραν να τον φέρουν σε επαφή με μεγαλύτερες μάζες από ότι πολλούς άλλους σύγχρονους συναδέλφους του.

Η στρατευμένη μουσική και ο Iταλός συνθέτης Luigi Nono

του Αλέξη Πορφυριάδη


Αν ερευνήσει κανείς έργα συνθετών στρατευμένης μουσικής όπως οι Nono, Eisler, Weil, Dallapicola και Henze διαπιστώνει πόσο διαφορετική προσέγγιση είχε ο καθένας απ’ αυτούς πάνω στο ζήτημα της αισθητικής της στρατευμένης μουσικής. Ο Nono υποστήριξε ότι ο συνθέτης πρέπει να βοηθήσει το κοινό που τον ενδιαφέρει να κατανοήσει την αισθητική της avant garde και όχι να απλοποιήσει τις διαδικασίες σύνθεσης, για να μπορέσει το συγκεκριμένο κοινό να τις αντιληφθεί (όπως ήταν π.χ. η προσέγγιση των Θεοδωράκη, Eisler, ή Weil).